XOSÉ M. FELPETO ENRÍQUEZ. PASADO E PRESENTE DA LITERATURA ORAL. A CHAIRA, TERRA DE LENDAS.

 

PASADO E PRESENTE DA LITERATURA ORAL. A CHAIRA, TERRA DE LENDAS.

AUTOR: XOSÉ  M. FELPETO ENRÍQUEZ

Revista de Investigación “ETNOGRAFIA”,  nº3, 2011. I.S.S.N. 1989 – 8541.

Web, http://mesondoforno.com.

 

A XEITO DE INTRODUCIÓN.

Dou por feito que non hai recanto de Galiza onde non se teña oído falar algunha vez de lendas. Cabe mesmo a posibilidade de que moitos teñamos gozado do privilexio de telas escoitado directamente de boca dos nosos avós, ás veces dos nosos pais, sentados arredor da lareira en longas noites de inverno, mentres se limpaban as zocas, se tecía, se fiaba, se esfollaba o millo…, cando a palabra propia tiña peso de seu e non era desprazada coma na actualidade pola da todopoderosa e omnipresente TV.

Sexa como for, cómpre dicir que na actualidade as lendas -narracións de feitos lendarios ou fabulosos- sobreviven grazas á conservación e transmisión, case sempre oral, de que foron obxecto ininterrompidamente ao longo dos séculos por parte dos nosos devanceiros.

As lendas, xunto cos contos, os romances, as cantigas, os refráns, etc., constitúen un dos tesouros etnográficos máis valiosos do pasado e forman por tanto parte esencial do noso patrimonio cultural, sen o cal mesmo podería dicirse que non sería posíbel entender dun xeito completo a propia historia.

ARQUIVO I.E.CH. (INSTITUTO DE ESTUDIOS CHAIREGOS).CHARCA DO ALLIGAL. CODESIDO (VILALBA)

 

A LENDA, ARTE NARRATIVA

 

O ourensán Vicente Risco, primeiro autor que constrúe unha teoría sobre as manifestacións literarias populares, consideraba á épica popular constituída polo verso (romance) e a prosa (lenda e conto). Estudos actuais engaden un terceiro xénero narrativo: o mito.

Mais, para non confundilos, cómpre facer unha diferenciación clara entre conto, mito e lenda, aínda que nalgúns casos concretos estes conceptos compartan características que lle son propias xustamente ao outro.

O conto é un tipo de relato enxeñoso que busca o simple entretemento. Destacan polo común a brevidade e a sinxeleza, características que buscan seguramente un maior achegamento á comprensión popular, e narran feitos imaxinarios cunha fin, as máis das veces, moralizadora.  A xente máis entrada en anos garda na memoria contos de animais (lobos, raposos, galos…) que a xeito de fábula se comportan coma humanos, contos de costumes (cregos, oficios, crenzas…) e contos marabillosos (fadas, trasnos, feitizos…). Teriamos así, por exemplo, O lobo, o home e máis a xustiza (recollido por alumnado do CEIP “Antonio Insua Bermúdez” e publicado no número 30 da revista escolar “A Pravia”, do mesmo Centro, en maio de 1995), ou As vodas do ceo, O boticario e o parvo, O vello e a nora, A confesión do tolo, etc., onde se reflicten estes parámetros.O termo lenda procede do latín legenda, “o que debe ser lido”. Inicialmente parece que facía referencia a un relato para ler en público nos mosteiros ou nas igrexas, pero co tempo pasou a facer referencia a unha narración oral ou escrita que se presenta como verdadeira ou baseada na realidade, aínda que incluíndo elementos fantásticos ou imaxinarios.

O mito é una narración de fenómenos extraordinarios ou prodixiosos. Xorde nos pobos da Antigüidade coa finalidade de buscar resposta ás interrogantes que o ser humano se formula en relación co mundo e a súa existencia. Os protagonistas veñen ser heroes, reis, deuses ou seres fabulosos.

A lenda, pola contra, supón unha relación de feitos que, aínda con base real, teñen máis de fantásticos e marabillosos ca de históricos ou verdadeiros. É un tipo de narración que, prescindindo da historia ou mesmo deformándoa, fai referencia a persoas que viviron realmente ou a seres imaxinarios ligados a un lugar real concreto e que actuaron nun determinado tempo. Está, polo mesmo, ligada sempre a un elemento preciso (un personaxe, un lugar ou un obxecto) integrado na vida cotiá ou na historia da comunidade na que se enmarca.

 

AS ORIXES

Se nos atemos estritamente a unha análise histórica, non sería difícil chegar á conclusión, non tan ousada como en principio poida parecer, de que a lenda, de xeito similar ao romance, nace no pobo. En efecto, a xente, que oía relatar historias sobre feitos e lugares reais, retiña no seu miolo as partes máis suxestivas para repetilas a continuación. Deste xeito, fragmentos esgallados da historia orixinal irían pasando dunhas persoas a outras e sufrindo modificacións, voluntarias ou involuntarias, até que chega un momento no que posúen tales diferenzas co relato primitivo que poden ser consideradas composicións con autonomía propia. A autoría, pois, aínda que nas súas orixes individual, sería finalmente colectiva con achegas individuais.

TIPOS DE LENDAS

Aínda que non é doado facer unha clasificación precisa, parece de novo necesario acudir a Vicente Risco, con algunhas achegas posteriores:

? ETIOLÓXICAS.
Explican a orixe de elementos inherentes á natureza (lugar, cousa, feito…).

Na vilalbesa parroquia de Lanzós cóntase que hai séculos produciuse un achado no castro do Adro, lugar no que seica apareceron un cofre ateigado de xoias xunta cunha morea de lanzas, motivo este último polo que o topónimo indicaría “terra de lanzas”.

Na  Lenda do Castro de Donalbai, en Begonte, relátase que o nome dos irmáns Grandeu, Albán e Senén deu orixe respectivamente aos barrios de Dongrandeu, Donalbai e Senande.

No caso da  Lenda da Ponte de Dá, en Guitiriz, o topónimo parece ter orixe nun terríbel suceso no que don Alonso Pardo, señor de Guitiriz, no momento de ser asasinado vilmente polo seu fillo Gutiérrez, señor de Caldaloba, Narla e Guitiriz, en base a unha calumnia urdida polo paxe Nuño, descobre resignado o peito á daga clamando: “…dá, meu fillo dá”.

? HAXIOGRÁFICAS.
Narran feitos relacionados coa vida da Virxe ou dos santos.

SARTEGO DE NOCHE (VILALBA)

 

A Lenda do Sartego de Noche (nº 21 da revista escolar “A Pravia”, abril de 1990) garda relación cunha ermida que existiu realmente na parroquia vilalbesa de San Martiño de Noche até 1758-1760, segundo explica e documenta o historiador José-Luís Novo Cazón na revista Estudios Mindonienses (núm. 12, 1996). Neste interesantísimo estudo ponse de manifesto que o estado ruinoso do pequeno santuario ocasionou a finais do s. XVII un preito no Provisorato do bispado de Mondoñedo para aclarar as competencias da responsabilidade dunha reconstrución que nunca chegou a producirse. E claro, entre tanta disputa, o imaxinario naustino fixo o resto.

 

Na Lenda de San Nicolao ou Culasiño (“A Pravia”, nº 36, maio de 1998), localizada na parroquia vilalbesa de Torre, dáse cumprimento, non sen certas dificultades, a unha promesa feita polos fillos dun foreiro nun barco a piques de naufragar.

 

 

ERMIDA DE SAN NICOLAO. A TORRE (VILALBA).

 

 

 

 

HISTÓRICAS.

Relatan feitos do pasado histórico.

Aínda que cómpre aclarar que o concepto mouro na cultura galega ten máis que ver co estraño ou imaxinario ca co real, na Lenda do Castro de Oleiros (“A Pravia”, nº 27, maio 1993) dáse testemuño dun achado en forma de arca de pedra ateigada de moedas que fora agochada polos árabes e que disque se conserva actualmente no Museo Provincial de Lugo.

A Lenda da Pena de Miguel afirma que ao mergullarse nas augas desta zona do río Madalena ao seu paso por Vilalba, podíase dar cunhas reixas que pechaban un pasadizo subterráneo con orixes no castelo da Vila e que, ademais de gardar un prezado tesouro, era utilizado polos mouros para levar beber aos seus cabalos.

? ENCANTOS.

Están consideradas como narracións asociadas á morte ou á prosperidade e  veñen ser coma un retrato da ocupación árabe da Península Ibérica.

Son frecuentes as lendas localizadas en ríos, fontes, castros e outros elementos da paisaxe, nas que se fala de mouros, donas, doncelas ou simplemente de “encantos”, que se aparecen aos humanos e familiarizan ou traban amizade con eles. Este último tipo de manifestacións prefire a noite ao día e prodúcese en determinadas épocas do ano.

Así, temos na nosa contorna inmediata a Lenda da Charca do Alligal (nº 20 da revista “A Pravia”, decembro de 1989), localizada no lugar homónimo, na parroquia vilalbesa de Codesido, onde, ao dicir popular, permanece aínda mergullada unha das tres belas doncelas que alí estaban encantadas.

Algunhas veces aparece unha fermosa muller en diversas e comprometidas situacións, podendo converterse mesmo en serpe. No caso da Lenda da Ponte Trimaz, entre Mourence e Gondaísque, é sen embargo e curiosamente un rapaz quen, coa colaboración dunha moza, toma a forma de cobra para tentar desencantarse.

En moitos casos o encanto non é un ser vivo, senón un tesouro agochado nun castro, mámoa, fonte, etc., que pode ser desencantado coa axuda de fadas e mesmo de cregos que, como representantes da Igrexa oficial, asimilan o privilexio de posuíren poderes máxicos superiores. No famoso libro de San Cipriano, ou Ciprianillo, detállase como desencantar os tesouros seguindo un coidadoso e complicado ritual de rezos e oracións que se han ler sen erro para levar a boa fin o desencantamento.

Popularmente o desencanto pode facerse mediante curiosos sistemas, como o de mexarlle enriba se o tesouro se presentase en forma de carbón, bicar na boca á serpe que agocha á doncela, etc. No caso da Lenda da Pena Porreira (nº 25 da revista “A Pravia”, Entroido de 1991), localizada na parroquia vilalbesa de Insua, hase cumprir fielmente a vontade da dona que garda o tesouro, aínda que nesta ocasión a lenda parece incompleta ou cando menos non garda a liña doutras semellantes.

PENA PORREIRA. INSUA (VILALBA)

 

O escritor mindoniense Álvaro Cunqueiro conta nun capítulo de Os outros feirantes como Louro de Parentes, o protagonista, pasa gran parte da súa vida tentando desencantar supostos tesouros agochados polos mouros nos montes galegos durante o seu paso pola nosa terra. O sistema que segue neste caso consiste en lavarse ben e lavar o tesouro berrándolle. A continuación pregúntalle como se chama e, se respondese, ha de atinar o peso xusto para que o tesouro o siga como se fose un can.

? MÍTICAS.

Terían como protagonistas o demo, fantasmas, xigantes, fadas, sereas, monstros e outros entes do imaxinario popular.

A Lenda do Demo Coxo, localizada na parroquia de Quende (Abadín), conta:  que un rapaz que ía ver á súa moza parou no traxecto para afrouxar o cinto. Cando estaba en plena faena observou como se achegaba polo camiño da igrexa un home coxo con cara de demo que o deixou inmobilizado co medo. A moza tranquilizaríao máis tarde asegurándolle que se trataba do demo que, a causa da súa eiva, regresaba anoxado por chegar coma sempre con retraso buscar a alma dun mal veciño, que morrera había uns días.

 

ALGUNHAS LENDAS RELEVANTES.

 

I. LENDAS SOBRE A PENA DO ENCANTO.
Primeira.
 A filla dun vasalo dos Andrade namorouse fondamente dun nobre desa liñaxe, que se valía do seu poder para se burlar das rapaciñas de inferior condición. Malia ser menosprezada, a capacidade de amar daquela moza mostrouse tan grandiosa que, cando morreu, quixo Deus que o reflexo do seu amor se fose transformando en luz, que ficou amorosamente gardada, coma nun templo, nos penedos que abeiraban o Trimaz, onde moraban as cobras.
Todas as noites de lúa, aquel luminoso amor facíase corpo fermoso de muller con cabelos dourados que ela peiteaba coidadosamente con peite de ouro. Os que por alí pasaban podían ver na luz da lúa a figura dunha nena, a fiar tranquilamente cos fíos de prata que lle regalaban todas as estrelas, mentres defendía as súas galiñas e os seus pitiños do veleno pezoñento de todas as víboras. Así pois, quen tiña a sorte de ver aquel encantamento, se era mozo ou moza, sentía algo así como se o envolveran na frescura dun baño de amor, que se facía, desde aquela, forte, fiel e venturoso. Foron moitos os que, caladiñamente, sen dicirllo a ninguén, pasaban por alí para metérense no río fronte á pena, e, despois de botar nel auga bendita, sentíanse curados do seu mal de amores coa luz daquel encantamento.
Poida que os mozos de agora non o crean, pero tampouco saberán nunca explicar de onde vén a luz daqueles ollos que un día atoparon en calquera rúa e deixou neles unha paz inalterábel. Agora, por riba das pedras, anda a voar solemnemente unha fermosa garza. Seguramente é aquela nena que segue a coidar a luz gardada na Pena para que o encanto do amor non esmoreza nunca.
Recollida por:
Patricia López Díaz
Curso 2002-2003.

 

 

A PENA DO ENCANTO (VILALBA)

 

 

Segunda.

A tarde vai morrendo lentamente. A luz e as sombras confúndense no horizonte. Destaca entre a gama de verdes a Pena do Encanto. Dende enriba divísanse as centeeiras e os inmensos campos de trigo. Ao seu carón pasa o río, silandeiro, escoltado polos bidueiros que sentan nas súas beiras.  Coa chegada do outono as árbores vanse despoboando das súas follas, adquirindo todo unha cor amarelenta que coas primeiras raiolas de sol se enche dunha estraña sensación… pero ela segue igual ao paso inexorábel do tempo.  Todos os días vou dar un paseo e agora inda máis ca nunca ao contarme o meu avó a lenda que a envolvía.
 “Houbo un tempo –afirmou- no que alí sucedían cousas moi estrañas. Dicían que na cova da pena había unha muller moi fermosa que tiña a cabeza cuberta de cobras. As pequenas parroquias de arredor permanecían medorentas. Ninguén ousaba pasar preto deste lugar. Todos dicían que había alí un embruxo e que non podía un expoñerse ao que toda a xente coñecía: que a fermosa muller te deixaba convertido nunha pedra ao tocarche…”

  Sobresalteime e díxenlle abraiada: “Pero iso non é posíbel!”

 Sen deixar caer a apagada cabicha dos seus beizos, volveu rir e tusir ao tempo. Facíalle graza que eu estivera tan atenta escoitando sen pestanexar o que me contaba.

 “Ben -dixo pasándome unha man pola cabeza-, ao anoitecer a zona estaba sempre cuberta dunha densa néboa e un frío que te traspasaba. A xente de aquí, desta parroquia, xuntábase ao redor do lume e contaba unha e mil veces a historia que todos sabían. Rosmaban polo baixo coma se as súas palabras puidesen chegar aos oídos da muller e a enrabiasen. Confundíaos o medo. Ninguén ousaba enfrontarse a ela. Se alguén, por causa do viño, se atrevía a darlle ao peteiro máis do permitido, vía como todas as olladas se volvían contra el, coma se tivera falado o mesmo demo.”

 Interrompino un momento para preguntarlle se vira algunha vez á meiga.

 “Non, non, eu era pequeno, tería uns oito anos. O que si lembro é estar co meu pai nas xuntanzas que celebraban todas as noites. A nós endexamais nos contaba o que en verdade temían tanto. Eu sabíao pero nunca me atrevín a preguntar, quizais para non meterme máis medo no corpo. O domingo iamos á misa. Ao entrar daba un intenso olor a incenso. Reinaba en toda a igrexa un silencio case sepulcral. Cadaquén matinaba cos seus pensamentos. Ao rematar a misa saiamos todos calados, e só se escoitaban uns lenes murmurios.”

 O meu avó, coa ollada perdida, contábame todo como se o estivese vivindo outra vez. Fixo unha pausa, sacou a súa vella petaca e ensinouma: “Regalouma a túa avoa cando eramos mozos, e a ela léveme o demo se a deron transformado en pedra.”

 De seguido riu amosando a súa perfecta dentadura, un pouco marela polo tabaco. Estabamos os dous na cociña, sentados a carón do lume da lareira. Fóra ía unha noite brava, escura, na que as sombras envolvían todo e o vento sopraba con forza. Despois de dicirlle ao meu avó que rematara de contarme a lenda, deu dúas caladas ao cigarro e continuou.

 “Ben, pois era unha noite aínda peor cá de hoxe, cando, de súpeto, chamaron á porta. Abriron meus pais, acompañados dunha lánguida candea. As súas sombras, ao baixar as escaleiras, reflectíanse no cuarto, enormes, como querendo escapar a todo aquilo. Entraron Carme e máis o seu home chorando. Os meus pais, nerviosos, preguntáronlles que lles pasara. Entre saloucos explicaban que o seu fillo Xan, “O Merlo” (así chamado pola súa afección a coller ovos deste paxaro) sairía enfrontarse coa muller das cobras. Ao día seguinte a parroquia polo pé reuníase na casa dos Ares. Coma por encanto perderon todos o medo, xuntaron as súas forzas e foron armándose coas ferramentas de labor para acabaren con aquela maldición. No alto dun muro, un home pequeno, mal vestido e de aspecto canso, observaba a escena coas súas pupilas de frío aspecto. Levantou unha man, pediulles que deixaran as armas, que colleran cada un unha póla de oliva e que fixeran unha fogueira diante da cova para que maldición desaparecera.

 Así o fixeron e así foi.

 Ninguén soubo quen era aquel home, pero a súa faciana aparentaba ter sufrido moito…

 

  Recollida por:

Mª José Lafuente Gómez

 

TERCEIRA.

Non hai moitos días fun a Mourence visitar un vello enfermo, parente dos meus avós, e contoume unha historia que me sacou o sono máis dunha noite.
Hai xa un cento de anos aconteceu algo que trastornou aos habitantes desa parroquia…
Na Pena do Encanto, á beira do río Trimaz, había unha cova que dicían estaba ateigada de serpes, existindo a crenza de que quen alí entrara non volvería saír xamais.
Certo día Benigno, o fillo máis novo de Xosé de Cabarcos, saíu cedo da casa para ir aos niños. O rapaz era moi maduro para o seu tempo e nunca volvía tarde para a casa, aínda que esta vez…

Estaba anoitecendo e os pais andaban xa preocupados pola súa tardanza. Ao veren que non regresaba, chamaron aos veciños e botáronse a buscalo polo monte adiante.

Alguén puxo boca na Pena do Encanto, e todos enmudeceron co medo. Chegáronse alí con cautela e contemplaron abraiados como na entrada da cova, tirado no medio dunha silveira, estaba o pucho vermello de Benigno. Sen máis, deron volta cara á casa coidando que todo estaba perdido.

Volvían coa cabeza baixa, sen esperanza, cando de súpeto albiscaron ao pé dunha matogueira, preto xa da casa do malpocado rapaz, un velliño que vestía roupas farrapentas. Ao se achegaren, díxolles:

“Collede un ramallo de loureiro cada un e unha candea bendita da igrexa. Ide ata a cova,    poñede os ramallos uns enriba doutros e prendédelles lume coa candea. Mentres haxa lume, rezade pedindo que o rapaz saia san e salvo da cova; se o facedes con devoción, volverá con vós”.

Así dixo e así foi. Máis cando quixeron agradecerlle o consello ao vello, este xa desaparecera. Endexamais souberon quen era, pero a todos lles quedou a imaxe da súa faciana, que aparentaba ter sufrido moito.
Recollida por: Sandra Mª Ares Campello
Curso 1993-1994

 

II. LENDA  SOBRE O CASTRO DE OLEIROS.

Contan os máis vellos de Oleiros que nun cotarro da parroquia chamado O Castro atópase soterrado un fabuloso tesouro que agocharon hai xa séculos os mouros durante a súa estadía en Galiza.

Segundo a lenda, os mouros tiveron que fuxir do lugar, abandonándoo todo. Mais, pasado un tempo, achouse na zona un papel coa seguinte mensaxe:
“Quen atope neste cotarro tres baúis, un de ouro, outro de prata e outro de roupa debaixo da terra, dezaoito cóbados cara a onde se garda o sol, será unha persoa de sabedoría”.

Os veciños, ao leren o escrito, ficaron abraiados, pero non ousaron achegarse ao lugar sen antes poñer o asunto en coñecemento do crego da parroquia, un tal Cerdeira.

Acordaron de contado todos eles xuntar as ferramentas precisas e poñerse en camiño por ver de facer a descuberta. Pero, malia aos múltiples esforzos comúns, non foron quen de atopar cousa algunha.

Pasado algún tempo, un veciño precisou enterrar unha vaca que lle morrera, e non se lle acordou outra cousa ca facer a furada no cotarro do Castro. A pouco que sachou topou cun cofre de cantaría, de forma rectangular e moi feitiño, cheo de diversas moedas de moito valer. O home, coñecedor da lenda, seguiu á busca, pero non deu con máis nada. O achado foi levado ao Museo Provincial de Lugo, onde ao parecer se atopa.

De alí en diante, moitos foron os que tentaron buscar o tesouro, pero, que se saiba, ninguén deu con el.

Actualmente o lugar é unha fermosa paraxe, con dous pasiños abeirados de alciprestes. No máis alto está o cotarro e cara a onde se agocha o sol, unha furada xa non moi fonda polo paso inexorábel do tempo. O que non se sabe é se aínda está alí o tesouro, que segue a bulir, sen embargo, no maxín das xentes dos arredores.

Recollida por:
Montserrat Vázquez Lozano
Curso 1992-1993

ARQUIVO I.E.CH. (INSTITUTO DE ESTUDIOS CHAIREGOS).CHARCA DO ALLIGAL. CODESIDO (VILALBA)

 

III.  LENDAS DA CHARCA DO ALLIGAL.

Primeira.

Contan os máis vellos do lugar que hai xa moito tempo, nas segas de Castela, o amo e un dos segadores parolan á hora do xantar:

– Non coñecerá vostede un lugar de Galicia chamado Codesido, onde din que hai unha charca?

– Home, pois mire por onde, eu son de Santaballa, mesmiño contra Codesido.

– Entón, se me garda ben o segredo, hei de lle confesar algo moi persoal, ao tempo que lle pido un favor. Verá, nesa charca atópanse as miñas tres fillas encantadas e chegado é o tempo de lles valer. Cando remate a tempada, se vostede o ten a ben, heille dar tres bolos de pan que ha tirar de un en un na charca, poñendo coidado que ninguén o saiba nin llos vexa.

Non ben rematadas as segas, o home recolleu o saco cos tres bolos e retornou como de costume aos seus lares, aínda que, en cumprimento do acordado, sen dar ao peteiro nin amosar os bolos a ninguén.

Como chegara canso da viaxe, nada máis saudar aos seus e comer algo, deitouse a durmir co mentes de facer o encargo ao día seguinte. Pero a súa muller, quizais máis por curiosidade ca por cobiza, non puido resistir a tentación de botar unha ollada ao que había no saco. Unha vez aberto, e como lle ulira ben o seu contido, deulle por lle cortar un anaco a un dos bolos, sorprendéndose ao ver que aquel sangraba. Abraiada polo feito, puxo o bolo ao fondo, atou de novo o saco e non dixo ren ao seu marido.

O home partiu ben cedo cara á charca. Chegado que tivo ao lugar abriu o saco, colleu un bolo e guindouno á auga. De súpeto saíu da charca unha bela doncela, de longos cabelos louros, montada nun cabalo negro. En agradecemento a tela desencantada, agasallou ao seu salvador cunha morea de xoias e moedas de ouro, marchando axiña do seu carón.

De contado tirou o segundo bolo, vendo que tamén saía da auga sobre un cabalo branco outra bela moza, esta de longos cabelos escuros que, coma a primeira, obsequiouno igualmente antes de partir con novas xoias e moedas.

O home, aínda sen dar ben creto ao que estaba a ocorrer, chimpou o terceiro bolo, aquel que, sen el saber, cortara a súa muller. Tamén neste caso saíu unha terceira rapaza, tan bela coma as outras, montada nun cabalo cincento que coxeaba por lle faltar un cacho dunha pata. A moza, airada, quitoulle os tesouros que xa tiña de seu e díxolle:

– En proba de boa vontade déixote marchar, aínda que lle has levar este pano branco á túa dona, asegurándote de que ninguén senón ela o reciba.

A continuación mergullouse outra vez na auga, onde dis que aínda permanece. Cando o home volvía dacabalo cara á casa, ao pasar por unha fraga, prendeulle o pano que levaba na man na póla dun carballo, que se arrincou de súpeto do chan e afundiu na terra preto da charca deixando unha enorme fochanca.

Neste lugar hai aínda hoxe un furado que disque non ten fondo, onde seguro estaría a muller daquel nome caso de ter recibido o pano”.

Recollido en Santaballa por:
Mónica López Rego
Debuxo: Mónica Crende Cornide
Curso 1989-1990

Segunda.

Hai xa moitos anos, un labrego de Codesido que estaba gardando as vacas nun prado, reparou como un fermoso e elegante paxaro branco que apareceu supetamente no ceo foi pousarse cabo da Charca do Alligal. Misteriosamente, o paxaro converteuse nunha fermosa muller, que se tirou na morna auga da charca, embelecendo a medida que permanecía na mesma. Cando rematou o baño, volveu converterse en paxaro e marchou voando.

Contan que a partir dese día o labrego ía  bañarse todos os días á charca. A auga non o fixo máis fermoso, pero a súa pel cada vez era máis suave e curoulle todas as doenzas. Daquela en diante a xente, coñecedora da historia, deu en se ir bañar  alí, considerando as augas milagreiras e curadoras dos males da pel.

Cómpre resaltar finalmente que o labrego sempre que se bañaba agardaba que aparecera no ceo aquel paxaro, pero seica nunca máis o volveu ver.

Recollido en Santaballa por:
Noelia Pena Fernández
Curso 2002-2003

 

Terceira.
Un veciño de Codesido tiña unha besta cunha doenza na pel que non lle daba curado. Por temor a que contaxiara aos outros animais, ceibouna lonxe da súa casa, nas proximidades da charca. Ao cabo dun tempo volveu polo lugar e viu como a besta non só seguía con vida senón que mesmo mellorara. O home volvía de cando en vez e sempre observaba como o animal se envorcaba na lama e se mergullaba na charca. De alí a un tempo recolleu á besta curada e concluíu que a milagre estaba nas propiedades das augas da charca, utilizada na actualidade pola xente para aliviar a reuma e enfermidades da pel.

 

Recollido en Santaballa por:

Mónica López Rego

Curso 1989-1990

 

 

IV. A LENDA DO PANADEIRO DE SOEXO

Había en Soexo un panadeiro que repartía o pan a diario por toda a contorna.  Un día reparou como se abría a terra mesmo diante dos seus pés. Despois do abraio inicial, meteuse na fendedura por se atopaba algo, pois dende sempre oíra falar de tesouros agochados polos mouros. Nada máis baixar unha migalla por unhas escaleiras que quedaran á vista, batéronlle os ollos nunhas casas que albiscou non moi lonxe. Entrou con certo receo nunha delas e observou que estaba habitada por persoas que gardaban certas diferenzas físicas con el. De seguida fixeron amizade e o bo do panadeiro aproveitou para lles vender pan, recibindo a cambio unhas moedas de ouro baixo a promesa de gardar en segredo o achado.

Cando o panadeiro volveu á casa, a súa dona mostrouse sorprendida pola repentina fortuna do home, pedíndolle explicacións de contado. O panadeiro, como non podía abrir o peteiro, facíase o xordo e daba a calada por reposta. Pero tan teimuda foi a muller na súa cobiza, que o panadeiro acabou por lle revelar o sucedido.

Ao outro día, cando o panadeiro foi levar o pan coma de costume, unha das persoas daquela aldea soterrada fíxolle unha estraña pregunta:

– Vostede quere ser rabudo ou peludo?

– Pois, se quere que lle diga a verdade, non quixera ser nada diso!

Mais, non ben rematou de falar, quedou convertido en ambas as dúas cousas. Ademais, ao chegar á casa, contemplou asombrado como as moedas desapareceran sen motivo aparente. Cando a muller lle pediu novamente explicacións e viu que el lle respondeu certamente encarraxado, non tivo máis remedio ca desculparse e renegar do seu comportamento, aínda que xa era tarde.

Dende aquela, nunca máis se soubo do feito e ningunha outra persoa ten dado conta de algo parecido.

Recollida por:
Miguel Teijeiro Carreira
Curso 1994-1995

 

PENA PORREIRA. INSUA (VILALBA)

 

 

V. A LENDA DA PENA PORREIRA.

A historia que imos contar enmárcase na parroquia de Insua e sitúase cronoloxicamente a comezos do século XX.

A dicir dos máis vellos, había no lugar unha familia moi pobre, composta polo matrimonio e un fillo. Por facenda non tiñan máis ca cinco ovellas que mantiñan no monte.

Certo día o rapaz foi gardar as ovellas coma de costume e ao pasar a carón dunha cova que había nunha pena moi grande quedou abraiado ao ver que, de súpeto, saía de dentro unha vella de unllas moi longas vestida con roupas brancas. Parecíalle que estaba soñando pero, mesmo sen lle dar tempo a pensalo, a vella achegóuselle e ofreceulle algo envolto nun pano branco, advertíndolle que non o abrira até chegar á casa. O rapaz, medio aloulado, fixo a promesa. Mais, non ben se viu só, abriu o paquete. E cal non sería a súa sorpresa cando contemplou que alí tan só había carbón.

Xa de volta na casa relatou o acontecido aos seus pais e, como non lle deran creto, amosou o pano que a vella lle dera e que gardara no peto por mor de non contar con outro mellor. Mais unha nova sorpresa o agardaba. Ao abrilo quedou de novo abraiado. Coma por arte de maxia apareceu alí unha pedra brillante de moito valer, un gran diamante, semellante en tamaño aos cachos de carbón que tirara. A ledicia foi enorme e a sorte permitiu á familia saír da miseria.

O feito disque correu coma a pólvora pola parroquia adiante e outras veciñas, até o punto de quereren todos saber o segredo que a pena gardaba. Pero, por medo ou polo que fose, ninguén ousou entrar xamais.

Na actualidade a pena fica sen deterioro aparente desafiando o inexorábel paso do tempo. Até non hai moito estaba cuberta de toxos que a xente apañaba ou as ovellas depenicaban, pero por causa do lume a pena quedou espida coma o monte enteiro. Conserva, iso si, a denominación de Pena Porreira, pero nela non se observa o máis mínimo sinal de que albergara no seu interior cova algunha.

A tradición popular non esqueceu o feito que moitos teñen por certo e que de cando en vez fai voar o maxín dos máis novos até chegaren a facer, se cadra, posíbel ou real o seu degaro infantil.

 

Recollida en Insua por:
Mª Xosé Silvosa
Curso 1990-1991

 

IGREXA DE NOCHE (VILALBA)

 

 

 

SARTEGO DE NOCHE (VILALBA)

 

VI. A LENDA DO SARTEGO DE NOCHE.

Contan en Noche que hai xa moitos anos había nun foro da parroquia situado no lugar de San Cibrao, seica en memoria ao seu antigo patrón,  unha ermida moi vella que máis ca ter goteiras case lle estaba caendo o tellado. Por esta razón pensaron os veciños que mellor era trasladar ao patrón para a igrexa parroquial, que reunía mellores condicións. E, meu dito, meu feito.
Cando xa mandaba máis a noite ca o día, foron buscar ao santo e cambiárono para onde decidiran, marchando moi ledos para as súas casas coidando teren feito unha boa obra. Ao outro día, cando os veciños foron á misa, quedaron de súpeto abraiados ao veren que o santo desaparecera. Rematada a cerimonia, logo de lle dar moitas voltas ao asunto, acordaron volver até a ermida, observando ao chegaren como o santo estaba colocadiño no seu lugar de sempre. Os veciños collérono, levárono outra vez á igrexa, buscáronlle o mellor sitio para que estivese a gusto e pecháronlle ben a porta para que non se fose de novo. Mais o santo, que por algo o era, volveu desaparecer.
O crego reuniu daquela á veciñanza e xuntos acordaron cambiar de estratexia. Buscaron un carro noviño do trinque, xunguiron a mellor parella de bois da parroquia e botaron pés ao camiño cara a San Cibrao. Agora xa non lles estrañou ver ao santo na capela. Cargárono sen présa e encamiñáronse de volta á igrexa. Mais cando chegaron a un lugar chamado O Porto dos Carros, onde hai un regato que no inverno aínda leva ben auga, os bois comezaron a recuar e negáronse a pasar.
Embargados polo misterio volveron novamente ao foro e, logo de cavilar un anaco, acordaron levar canda o santo o arco da porta da capela. Esta vez non houbo atrancos no camiño e todos chegaron moi ledos co santo á igrexa, colocando o arco ao pé da parede da mesma. De alí en diante, San Cibrao non volveu fuxir.
Ao arco copartícipe con San Cibrao da nosa historia chámaselle hoxe “sartego”, sen que se saiban moi ben as razóns, e a el atribúenselle aínda na actualidade milagres e fenómenos curadores. Nun primeiro momento situouse, como xa se ten dito, a carón da parede da igrexa, pero hai uns anos asentouse en cemento ao pé da porta pequena, onde se fica sen aparente deterioro.
Os feitos milagreiros son coñecidos e comentados pola xente, con fe polos máis vellos e unha certa incredulidade, aínda que moito respecto, polos máis novos. Así, por exemplo, dise que cando un neno ou unha nena tardan moito en botar a andar, o sartego pode resolver o problema. Para celebrar o ritual relixioso precísanse tres mulleres que han cumprir o requisito de se chamaren María. Unha delas colle o pícaro ou a pícara, que debe estar bautizado/a por mor de lle saber o nome, e pásallo por debaixo do sartego a unha das outras, establecéndose entre elas o seguinte diálogo:
– Toma.
– Que me dás?
– Douche a … (nome do rapaz ou da rapaza) ensartillado.
– Deus o traia san e salvo.
A terceira María, mentres, conta as veces que a criatura pasa por baixo do sartego. Este ritual hai que o repetir tres domingos seguidos, nove veces cada domingo. É costume da familia do enfermo ou da enferma agradecer economicamente á Igrexa e ás tres Marías a súa colaboración.
Cómpre sinalar finalmente que, ao dicir da xente, xa se teñen dado certos casos de nenos que curaron, así como tamén dunha nena que aos sete meses morreu.
Recollida en Noche por:
Mª Carmen Ferreiro Ferreiro
Manuel López González
José Losada Ferreiro
Javier Novás Ferreiro
Curso 1989-1990

 

A ERMIDA DE SAN NICOLAO. TORRE (VILALBA).

 

 

VII.  LENDAS DA ERMIDA DE SAN NICOLAO.

PRIMEIRA.

Conta a veciñanza da parroquia de A Torre, no concello de Vilalba, que a capela de San Nicolao foi construída ao se produciren uns feitos insólitos:

Dous irmáns, seguramente fillos duns foreiros, ían cruzando o océano nunha barca de madeira cando o mar, que ata daquela semellaba calmo, comezou a se alporizar co conseguinte perigo para os navegantes. De tal maneira se puxo a situación que os nosos protagonistas, vendo que non tiñan salvación, berraron:

“Ai!, San Nicolao querido, se nos salvas do perigo en que nos atopamos habémosche facer unha capela no lugar máis alto da parroquia”.

E, sen saberen moi ben como, os irmáns libraron de milagre de morreren afogados. Pero a promesa quedara feita e agora víanse na obriga de a cumpriren, de xeito que fixeron partícipe da promesa a seu pai, quen se negou en rotundo a levala a cabo. Os fillos comezaron a constuíla sen a súa axuda, mais, cada vez que a empezaban, o pai derrubáballela.

Como vían que a cousa non tiña remedio, ordenaron unha nova estratexia: durante a noite collerían o santo, que estaba nunha capela vella e pequena, e colocaríano na pena máis alta do foro.

Ao outro día, cando o pai viu o santo naquel lugar, díxolles:

“Pois tedes razón, aínda lle habedes ter que facer aí enriba unha capela a San Nicolao, pois parece que lle gusta ese lugar. Habémolo deixar unha semana máis a ver se segue vindo para riba da pena”.

Deste xeito aos irmáns íaselles acumulando o traballo, xa que tiñan que se erguer todas as noites para trasladar ao santo enriba da pena. Pero a estrataxema deu resultado, pois o pai, convencido á fin de que se trataba dun sinal do ceo, claudicou e consentiu na construción da capela, poñendo ademais a disposición dos fillos todo o necesario.

Até aquí a lenda da capela, pero seguramente os elementos máxicos atopábanse presentes dende moito antes no pasado do lugar. Sempre segundo a crenza popular, o paso dos sarracenos deixou soterrado na base da capela un fabuloso tesouro que moitos, como parecen indicalo os numerosos buratos no terreo, se ocuparon de poñer de manifesto. Sen embargo o contido do pucheiro que o gardaba non apareceu xamais, aínda que si anacos da suposta ola de barro.

No contorno que nos ocupa, atópase así mesmo a pedra do caldeiro, onde se conta que os mouros sacrificaban os carneiros. Dise tamén que a auga que cae no seu interior ten poderes e que, entre outras enfermidades, cura as espullas.

Recollida en Torre por:
Margarita Gómez Novo
Curso 1997-1998

 

 

ERMITA DE SAN NICOLAO. TORRE (VILALBA)

 

 

SEGUNDA.

Contan que San Nicolao de Torre foino antes de Mourence. Na marxe esquerda do río Trimaz,  fronte á Pena do Encanto, tiña capela, á que acudían, atravesando o caneiro, os fillos dos emigrantes nacidos lonxe do lugar, suxestionados polas narracións dos máis vellos. De todo aquilo aínda permanece o lugar que ocupaba a capela, o caneiro, construído coas antigas pedras da capela e a Ponte Culler, onde bebían os romeiros.

A uns oito quilómetros de Vilalba, na estrada que leva a Baamonde, atópase a parroquia de Torre, onde a vida non semellaba noutro tempo doada. O cura era un “santo”, daba o que tiña, axuda e bos consellos. O sancristán nunca estaba contento e dicíalle que fose cabo do bispo pedirlle algo para a parroquia. O crego, que nin burro tiña para se desprazar, atendeu a demanda e foi camiñando a Mondoñedo. Recibiuno o bispo até en tres ocasións e, despois de escoitalo con atención, a resposta sempre foi a mesma: “Estuda”.

Non conforme o sancristán díxolle: “Se vostede non estuda, xa o fixen eu. O que aquí cómpre é  unha capela cun santo e que os devotos veñan  pedir”.

Mais ao amencer dun día de treboada do mes de febreiro, o señor da Casa Grande viu a través dos vidros da fiestra do seu cuarto unha pequena imaxe que termaba do furioso temporal. Acudiu a parroquia polo pé e, entre os veciños máis asombrados estaba o sancristán. O cura recoñeceu na imaxe a San Nicolao de Mourence e ordenou á veciñanza volver o Santo á súa capela.

Repetiuse este suceso varias veces, até que convencidos os dun e outro lugar de que a intención do Santo era quedarse na Torre, deixárono alí. O señor da Casa Grande fíxolle unha capela moi pequeniña coa porta mirando á fiestra do seu cuarto, o que lle permitía, sen saír da casa , seguir os oficios do culto que se celebraban nela.

Pasado o tempo, un fillo do Señor da Casa Grande, que era mariño mercante, volvía das Américas e, no mesmo Golfo de México, una grande tempestade sacudiu violentamente o barco. O rapaz fixo unha promesa ao santo: “Se nos salvas, farei construír para ti, no lugar máis alto da parroquia, unha capela para que te vexan dende todos  os sitios”. Cando volveu á casa contou o sucedido á familia e pediulle permiso ao pai para cumprir a promesa. O pai negoullo porque a capela estaba no punto elixido por el, e non podía cambiarse.

Pasaban os días, e una mañá de forte nevada o señor observou a través da ventá a porta da capela aberta. Saíu e viu na neve as pegadas da imaxe. Seguiunas ata o máis alto do outeiro, coroado por un penedo moi grande. Alí esperaba a imaxe. E nese lugar edificouse a capela onde hoxe se venera o santo..

Recollida en Torre por:
Patricia Eimil Ferreiro
Curso 2004-2005

SARTEGO DE NOCHE (VILALBA)

 

A NOVA COLONIZACIÓN CULTURAL

Cómpre dicir finalmente que, á marxe do grao de credibilidade que o relato teña para o narrador ou a narradora e o seu auditorio, as lendas –tamén os contos, romances, cantigas, etc.- teñen desempeñado un papel social fundamental entre as nosas xentes. Motivo foron, xa se ten dito, de frecuentes e continuas reunións nas que se fomentaba a conversa, a convivencia, mesmo a creatividade, dando ás ao maxín individual e colectivo e permitindo ao mesmo tempo conservar e espallar unha parte da nosa cultura.

Na actualidade, sen embargo, é curioso e desesperante comprobar como series interminábeis de televisión, que reflicten modos de vida e situacións que nada teñen que ver coa nosa realidade, conseguen ensimesmar diariamente a un público medio que, paradoxalmente, se identifica con elas. Ou os chamados reality sohw, que converten en espectáculo as miserias humanas. Está claro que parte da función que cumprían as lendas, os contos, etc., vese agora cuberta por outro tipo de literatura, esta vez alleante e desculturalizante pero cun poder infinitamente superior: a do medio transmisor. En efecto, a transmisión e recepción das mensaxes é neste caso xeneralizada, cunha dobre vía de saída e entrada onde loxicamente, ademais de oír, se ve o desenvolvemento do relato. O poder do medio é pois total, e desto saben moito os políticos.

O avance da tecnoloxía, a mellora nas condicións e na calidade de vida da xente, o afán secular, sen dúbida fomentado en grande parte, por admirar e valorar máis o alleo ca o propio, fan que todo este patrimonio cultural vaia esmorecendo na tradición oral, e se cadra tamén na escrita de non se poñenern os medios precisos para conservalo.

 

Ir arriba