ETNOGRAFÍA 2010

“ETNOGRAFÍA”

REVISTA ELECTRÓNICA. I.S.S.N: 1989-8541.

ESTÁ LIGADA AO “MESÓN DO FORNO”. RÚA RÍO SER Nº12 BAIXO. LUGO

WEB: www.mesondoforno.com

ESTA REVISTA POSÚE OS SEGUINTES COORDINADORES:

COORDINADOR DE ARTIGOS E TRABALLOS: JOSÉ MANUEL BLANCO PRAD

COORDINADOR ARTÍSTICO: JESÚS CARREIRA VARELA.

COORDINADOR TÉCNICO: JESÚS MEILÁN IGLESIAS

CONTACTOS:

JOSÉ MANUEL BLANCO PRADO. email: jmbp53@yahoo.es

JESÚS CARREIRA VARELA email: suso@mesondoforno.com

{besps}etnografia3{/besps}{besps_c}0|2.jpg|O Dolme Dos Axeitos|Situado en Ribeira, A Coruña{/besps_c}{besps_c}0|3.jpg|Santuario Da Nosa Senhora Da Peneda|Situado no norte de Portugal{/besps_c}{besps_c}0|4.jpg|O Cruceiro Enxoito|Situado en Xermade, Lugo{/besps_c}{besps_c}0|5.jpg|O San Antón|O San Antón da Rigueira e os seus exvotos de cera, situado en Xove, Lugo{/besps_c}{besps_c}0|6.jpg|Cruceiro de Granda|Situado en Xermar, Cospeito, Lugo{/besps_c}{besps_c}0|7.jpg|O Entroido de Santiago De Arriba|Chantada, Lugo{/besps_c}{besps_c}0|8.jpg|Algúns Elementos do Entroido Da Ribeira De Chantada|As campaíñas, a máscara e o pucho{/besps_c}{besps_c}0|9.jpg|O Caneiro de Santo Estevo|Uriz, Begonte, Lugo{/besps_c}{besps_c}0|10.jpg|O Xogo dos Bolos|Situación de desquite e concentración por parte do xogador{/besps_c}{besps_c}0|11.jpg|A Lagoa De Cospeito|Lugo{/besps_c}{besps_c}0|12.jpg|Antiga máquina fotográfica|Feira De Pacios, Begonte, Lugo{/besps_c}{besps_c}0|13.jpg|A Pisada de Roldán|Cambas, Aranga, A Coruña{/besps_c}{besps_c}0|14.jpg|A Corrida Do Galo En Ansemar|Castro De Rei, Lugo. Foto de Bernardino Barreiro{/besps_c}

II. 2010. SAN VITORIO E O XIGANTE ROLDÁN (CAMBÁS) (ARANGA) (A CORUÑA)

SAN VITORIO E O XIGANTE ROLDÁN ( CAMBÁS)( ARANGA)( A CORUÑA).

FRANCISCO SOUTO ARES

Revista de Investigación “ETNOGRAFIA”,  nº2, 2010. I.S.S.N. 1989 – 8541.

Web, https://www.mesondoforno.com

 

ERMIDA DO SAN VITORIO E UN CRUCEIRO AO SEU CARÓN CAMBÁS (ARANGA) (A CORUÑA)

 

        Conta unha antiga lenda que Roldán, coñecido cabaleiro de Carlomagno e paladín dos Doce Pares de Francia, representado moitas veces na imaxinación popular coma un xigante (coma nesta ocasión), viña no seu cabalo por estas terras, perseguindo a dúas irmás mouras. Como non as daba alcanzado, baixou do cabalo e lanzoulles unha maldición que as convertiu en pedra, no lugar hoxe chamado Pena de Entrámbalas Irmás (unha das penas foi destruída hai uns anos, pero os que as teñen visto aseguran que eran iguais). A pegada que deixou roldán ao baixar do cabalo quedou impresa nunha rocha que pode atoparse xunto á ermida de San Vitorio, na Parroquia de San Pedro de Cambás. Tamén se dicía das mámoas que hai preto do lugar, que eran as pisadas do enorme cabalo. Tras maldicir as dúas mouras, Roldán chegou dun só salto á Pena Ferreira, monte situado tamén na mesma parroquia, pero a considerable distancia da pisada.

Continúa leyendo II. 2010. SAN VITORIO E O XIGANTE ROLDÁN (CAMBÁS) (ARANGA) (A CORUÑA)

II. 2010. AS CIDADES ASOLAGADAS DE GALICIA.

AS CIDADES ASOLAGADAS DE GALICIA

AUTOR: JUAN JOSÉ BURGOA.
Asociación de Estudios Históricos de Galicia

Revista de Investigación “ETNOGRAFIA”,  nº2, 2010. I.S.S.N. 1989 – 8541.

WEB: https://mesondoforno.com.

 

     Foron moitos os escritores, historiadores e etnógrafos que nos seus traballos deron noticias particulares ou que recolleron lendas específicas sobre as cidades asolagadas ou afundidas en Galicia, caso do Licenciado Molina, Lucas Labrada, os Pais Martín Sarmiento e Felipe Gándara, Pascual Madoz, José Verea, Villaamil y Castro, Benito Vicetto, Leandro de Saralegui, Federico Maciñeira ou Manuel Murguía.
     Unha das cidades máis citadas é a lendaria de Beria ou Veria, afundida baixo a lagoa de Cospeito (coñecida tamén cos nomes de Santa Cristina e Lamas de Goa), pertencente ao territorio habitado polos míticos baluros na Terra Chá lucense. A desaparición baixo as augas desta cidade foi recollida por Amor Meilán (1), interpretando que se tratou dunha poboación lacustre, xa que en tempo de seca se poden ver no fondo do lago, pedras, ladrillos, trabes e obxectos de ferro.  A devandita lagoa, hoxe desecada, foi pescudada por Villaamil y Castro e Luis Monteagudo, sendo citada o ano 1550 polo Licenciado Molina (2) como lugar de asentamento dun antigo poboado lacustre do que aínda quedaban restos e no que se oían con frecuencia fortes bruídos dun animal e o tanguer de campás. 
     Máis tarde, Manuel Murguía (3) escribiría que a penas se atopa en Galicia un lago ou lagoa importante  que non teña a tradición dunha cidade sepultada, normalmente co nome de Valverde ou Villaverde. A máis de reproducir a devandita información sobre Cospeito, cita as cidades asolagadas de Reirís, Antela, Doniños, O Roxal en Neda, A Riega, Duio, Trava en Laxe, Brandomil en Zas, Estebañón en Viveiro, San Xoán de Ferreiros e Carregal en Riveira.
     Outras cidades asolagadas que mencionan autores posteriores son as da Lagoa Sacra en Forcarei, Pozo del Piago en Viveiro, Portocelo en Xove, lagoa de Alcaián en Coristanco, praia do Orzán na Coruña, Carracedo en As Pontes, Os Curbeiros en Friol, Montouto en Mondoñedo, O Carballiño, Pozo de Lago en Maside e Louro en Muros, a última delas co pozo chamado Profundo de Louro, xermolo de abondosas lendas que recolle Ramón de Artaza (4).   
     Mención especial merece a chamada Lagoa Sacra, sita no concello pontevedrés de Forcarei, hoxe desecada. Segundo a tradición, que recolleu Bouza Brey (5), preto dela tivo lugar unha feroz batalla, sendo amurallado o recinto guerreiro e logo asolagado polas augas para evitar a profanación dos cadáveres alí soterrados.
(1) Manuel AMOR MEILÁN. Provincia de Lugo. En: Geografía General del Reino de Galicia. Editorial Alberto Martín. Barcelona, 1928.
(2) Licenciado MOLINA. Descrición del Reyno de Galicia y de las cosas notables de Mondoñedo, 1550.
(3) Manuel MURGUÍA. Galicia. Editorial Daniel Cortezo. Barcelona, 1888.
(4) Ramón de ARTAZA MALVÁREZ. La villa de Muros y su distrito. Pontevedra, 1959.
(5) Fermín BOUZA BREY. Etnología y Folklore de Galicia. Tomo I. Edicións Xerais. Vigo, 1982.

 

         FOTO: MANUEL GONZÁLEZ TABOADA. A LAGOA DE COSPEITO

Continúa leyendo II. 2010. AS CIDADES ASOLAGADAS DE GALICIA.

II. 2010. A FEIRA DE PACIOS (BEGONTE) NO ANO 2010.

 

A FEIRA DE PACIOS (BEGONTE) NO ANO 2010

AUTOR: JOSÉ MANUEL BLANCO PRADO

Revista de Investigación “ETNOGRAFIA”,  nº2, 2010. I.S.S.N. 1989 – 8541.

Web, https://mesondoforno.com.

 

Neste ano do 2010 quero realizar unha semblanza agarimosa a este importante colectivo de “Castiñeiro Milenario”, que xa leva organizado cinco edicións desta importante feira, que foi unha referencia identitaria moi relevante para os nosos ancestros. Estes desexan que o evento sega proiectándose nos anos sucesivos aos seus descendentes, xa constituídos en novas xeracións, o que implica que todos colaboremos máis intensamente na organización e planificación dos respectivos actos, que sempre foron encomiables de cara ata os que participaron no intre actual.
 

 

FOTÓGRAFO USANDO TÉCNICAS ANTIGAS

 

Continúa leyendo II. 2010. A FEIRA DE PACIOS (BEGONTE) NO ANO 2010.

II. ANO 2010. OS XOGOS POPULARES: ALGUNHAS LEMBRANZAS, SONOS E HISTORIAS.

 

               OS XOGOS POPULARES: ALGUNHAS LEMBRANZAS,

               SONOS E HISTORIAS

               AUTOR: MARIO SAAVEDRA PÉREZ.

                       Revista de Investigación “ETNOGRAFIA”,  nº2, 2010. I.S.S.N. 1989 – 8541.

                   Web, https://mesondoforno.com.

 

      INTRODUCCIÓN

 

      O feito de falar dos xogos populares é un  risco. Un sempre ten a dúbida de dicir a verdade ou a mentira dentro do que foron, son  e serán  “ per século seculorum “. A definición de xogo vai  xunguida á mente ou a actividade física do ser humano  para divertirse, entreterse,…e ten que ter unhas regras, onde a maneira de xogar  e de actuar  de cada xogador son un mundo irreal que non se corresponde en nada coa súa actividade cotiá. Ninguén arrisca nada para favorecer os interese do contrario. A aposta forma parte do xogador: “ se eu gaño ti perdes “; e por iso son populares. Un xogador cando gaña lémbrallo ó perdedor dicíndolle: – mañá no mesmo sitio e á mesma hora- coa finalidade de que os demais se decaten da súa fazaña. El é o gañador.
      A Asociación de “XOGOS POPULARES O CADAVAL DE PACIOS” en Castro de Rei desde fai uns dez anos traballa arreo na recolleita  de xogos e termos populares dos nosos devanceiros. As actividades, ó longo do ano,  na procura dunha maior popularización son moitas por toda Galicia ( Mosteiro, Fonsagrada, Narón, Nigrán, …) A asociación ten neste intre unha oferta diferenciada de xogos por enriba dos cincuenta. Así podemos falar de: Os bolos, a ra, a chave, a estrela, o trinco, a fuxa, o chino, os matinas, os zancos, a billarda, o tres en raia, o chanto, os cristos, a corda, a porca, o zambombazo, o tres pasmóns, o ceo, …e moitos máis. Falaremos dalgún deles, sobre todo daqueles menos coñecidos.

 

 

          O AUTOR DO ARTIGO CUNHA BILLARDA  E NUNHA PARTIDA DE BOLOS

 

      Os bolos de lastra son unha modalidade do deporte tradicional e son parte do patrimonio de Galicia. Os bolos como elemento lúdico teñen unha extensión ben definida e mundial xa que formaron parte da cultura de moitos pobos errantes, ben como divertimento ou como expresión cultural, relixiosa, social,… diferenciada das raíces dunha comunidade.
      Os bolos en sentido xeral tiveron e teñen, dentro das súas modalidades, algo en común como son as voces, termos e expresións lexicais que se atopan ó longo do espacio mundial. Dentro dos termos podemos considerar os inventados e os patrimoniais, é dicir, os que os propios participantes no xogo de bolos foron introducindo, por necesidade, ó facer variantes ou  todos aqueles que gardan unha relación máis común.Dentro das diversas modalidades de bolos atopamos unha serie de regras e formas distintas de xogar. Así temos que asociar o xogo de bolos a un sistema en varias dimensións:
       Dimensión sociocultural.
       Dimensión regrada.
       Dimensión motriz.

      A dimensión sociocultural corresponde cun feito social e cultural, reflectindo a maneira de ser da xente; xa que os protagonista establecen unha relación entre eles poñendo de relevo unha estrutura profunda e complexa, chea de trazos do universo social e cultural ó que pertencen. Ninguén pode romper as regras, nin tratar de impoñelas. Cando unha persoa trata de facelo é expulsado da comunidade de xogadores. Son os tramposos.
      A dimensión regrada estaría establecida pon un conxunto de normas, dimensións do campo e termos que teñen unha dimensión contextual no lugar xeográfico, no tempo e na época histórica; facendo deles unha manifestación peculiar e circunstancial  en cada época ou espazo temporal e xeográfico. A regra forma parte dun espazo físico e coñecido polo xogador. É o campo dos bolos.
      A dimensión motriz ven dada pola forza e a destreza  que o xogador  lle dá a bola no momento de lanzala. O xogador pasa por tres momentos: A  preparación,  a colocación no fito e o  lanzamento da bola. As pernas, os brazos e o corpo fan tres movementos ben diferenciados: Posición de repouso, de ataque e de recuperación. Cando un xogador non cumpre isto, o seu tiro é malo de feito; aínda que  acerte na tirada. É un ovello.

 

Continúa leyendo II. ANO 2010. OS XOGOS POPULARES: ALGUNHAS LEMBRANZAS, SONOS E HISTORIAS.

II. ANO 2010. O PATRIMONIO DA AUGA NA TERRA CHÁ. OS CANEIROS E A PESCA DA ANGUÍA (II).

O PATRIMONIO DA AUGA NA TERRA CHÁ (LUGO).

        OS CANEIROS E A PESCA DA ANGUÍA(2).

              ORLANDO VIVEIRO VEIGA.

               Revista de Investigación “ETNOGRAFIA”,  nº2, 2010. I.S.S.N. 1989 – 8541.

                Web, https://mesondoforno.com.

     Un dos aspectos patrimoniais máis relevantes a propósito da auga, na comarca chairega,  é o relacionado coa explotación dos recursos pesqueiros, nomeadamente o da pesca da anguía que, se ben no presente non pasa de ser un asunto anecdótico, en tempos non moi alonxados significou un aporte importante para as economías dos habitantes das ribeiras e mesmamente un factor a ter en conta na súa alimentación. Neste contexto o uso dos caneiros tivo consideración de ben patrimonial acorde con tal importancia e na evolución histórica do réxime de propiedade podemos observar como esta foi pasando dende un momento no que aparece concentrada en mans dos grandes mosteiros e señoríos, que os aproveitaban directamente, ata os derradeiros tempos da súa explotación en que practicamente están na súa totalidade en mans dos veciños das ribeiras. Entre estes dous momentos producíronse diversas relacións entre uns e outros, fundamentalmente reguladas polo sistema de foros e arrendamentos, operacións que pemitían aos propietarios obter un beneficio, cobrado xeralmente en anguías, sen asumir directamente a súa explotación.

FOTO: ORLANDO VIVEIRO VEIGA. “CANEIRO DE SANTO ANDRÉ”. SAN ESTEBAN DE URIZ. RIO LADRA.
CHANTAS DE AMARRAR O APARELLO AO PÉ DAS BOCAS.

 

      A estructura dun caneiro está conformada por uns muros de pedra, cimentados no leito do río, que partindo das marxes avanzan de esguello no sentido da corrente ata xuntar nun punto situado xeralmente na proximidade  dunha das beiras. Estes muros, chamados guiares, desvían a auga ata ese lugar no que unen formando unha plataforma pétrea donde hai unhas canles ou bocas, que facilitan a saída da mesma, nas que se coloca o aparello para a pesca da anguía. Tal plataforma recibe o nome de “pías” e a ela pode accederse ben por enriba dos propios guiares ou mesmo utilizando unha pontella situada augas abaixo dun deles. O conxunto completa en ocasións coa existencia dun caseto, utilizado para gardar aparellos ou mesmo proporcionar abrigo cando fose preciso, que pode estar construído encol das propias pías ou nunha das beiras do río.

Continúa leyendo II. ANO 2010. O PATRIMONIO DA AUGA NA TERRA CHÁ. OS CANEIROS E A PESCA DA ANGUÍA (II).

II.2010. ACHEGAS HISTÓRICAS AO ENTROIDO DO “VAL DO FRANCO” (CASTRO DE REI) NO SÉCULO XXI.

ACHEGAS HISTÓRICAS AO ANTROIDO DO VAL DE FRANCOS (CASTRO DE REI) NO SÉCULO XXI

AUTORES: JOSÉ MANUEL BLANCO PRADO.

CARME PERNAS BERMÚDEZ.

Revista de Investigación, “ETNOGRAFÍA”, Nº 2, 2010, I.S.S.N. 1989-8541.
“O carnaval é a segunda vida do pobo, baseada no principio da risa”. Mijail Bajtin.

1. INTRODUCIÓN E CONTEXTUALIZACIÓN SOBRE A FESTA DO ANTROIDO

FOTO BERNARDINO BARREIRO. “A CORRIDA DO GALO EN ANSEMAR”.

Se falamos dun tempo de festa ao que moitos esperamos con grandes ansias e ao que de mil maneiras nos podemos referir, creo que todos nos damos conta de cal se trata. Non é nin máis nin menos que o chamado Antroido, Carnaval, Entrado, Introito, Entrudio, Carnestolendas, Carnal… que todos coñecemos, que ven de vello e hoxe mantense reinventado, como a maioría das festas.
Da igual empregar uns termos ou outros, iso vai depender da época ou do lugar no que se faga 1 , pois o importante é o que nos queren transmitir: por un lado, tempo de excesos e dos praceres da “carne” e, polo outro, tempo de “entrada” á Coresma, é dicir, de disfrute daquelo que está prohibido durante eses corenta días de abstinencia e penitencia cristiá. Trátase dun tempo de diversión, no que “sempre se comía a carne que non había todo o ano”2.
A orixe desta festa remóntase nos tempos. Son diversas as teses sobre a súa orixe, pois os investigadores non se poñen dacordo neste punto. Por un lado, están as teorías prehistoricistas ou evolucionistas de finais do século XIX, que interpretan o Carnaval como unha versión moderna dos ritos ancestrais de pobos prehistóricos relacionados coa fertilidade das terras, das mulleres e do gando na primavera. Entre os seus seguidores destacan Frazer e Mannhardt, e no ámbito galego Bouza Brey. Por outro lado, están as teorías medievalistas que xorden nos anos 40 do século XX, partidarias de encadrar o Carnaval na tradición cristiá e de entendelo sempre en relación á Coresma. A maioría dos estudosos defenden esta tese, destacando Bajtin, Van Gennep, Heers, Burke… e no noso ámbito, Caro Baroja, Vicente Risco, González Reboredo, Mariño Ferro e Fidalgo Santamariña, entre outros.
Outras teorías son as que defenden puntos de encontro entre ambas teses: recoñecer a orixe pagá dalgúns ritos do Carnaval sen negar a súa consolidación como festa no ámbito da Idade Media. Neste contrapunto sitúanse cada vez máis estudiosos na actualidade, como Federico Cocho, que afirma:

Continúa leyendo II.2010. ACHEGAS HISTÓRICAS AO ENTROIDO DO “VAL DO FRANCO” (CASTRO DE REI) NO SÉCULO XXI.

II. 2010. OS CONTOS DO MEU AMIGO PEPE.

 

 

       OS CONTOS DO MEU AMIGO PEPE

           IVÁN GONZÁLEZ REI.

               Revista de Investigación “Etnografía”, nº 2, 2010. I.S.S.N. 1989.8541.

                    Web, https://mesondoforno.com.

    Neste conto, o autor, que levou un premio o día das Letras Galegas do ano 2008, fai alusión a diferentes aspectos do Entroido na comunidade chantadina de Santiago de Arriba na década dos cincuenta do século vinte.
                                        PEPE. ENTROIDANO DE SANTIAGO DE ARRIBA.
  

                   IVÁN, VOLANTE DE SANTIAGO DE ARRIBA, E AUTOR DO CONTO.

                                     

     A todos nós, cando somos pequenos, gústanos que alguén nos conte un conto. Eu, que aínda son algo neno, son un deles. Máis teño que recoñecer que só unha persoa contaos como a mín me gustan, e sobre todo do que eu prefiro. Ese tal non é outro que “O Pepe da Proba”.

 

Continúa leyendo II. 2010. OS CONTOS DO MEU AMIGO PEPE.

II. 2010. FESTA PADUENSE NA MARIÑA OCCIDENTAL LUCENSE: O SAN ANTONIO VENTUROSO DA RIGUEIRA (XOVE)

                                        

 FESTA PADUENSE NA MARIÑA OCCIDENTAL LUCENSE: O SAN ANTÓN VENTUROSO DA RIGUEIRA (XOVE) (LUGO).

Publicado en “Tempos de Festa en Galicia”. T.II, A Coruña, 2007.

   AUTOR: JOSÉ MANUEL BLANCO PRADO.

     Revista de Investigación “Etnografía”, nº 2, 2010. I.S.S.N. 1989.8541.

    WEB. https://mesondoforno.com.

 

SAN ANTÓN DA RIGUEIRA E OS SEUS EXVOTOS DE CERA

 

 

     A mariña occidental está formada polos concellos de Cervo, Ourol, O Vicedo, Viveiro e Xove. Limita ó leste coa Mariña Central, ó oeste coa provincia de A Coruña e ó sur coa coa comarca de A Terra Chá. 
     Ó longo da costa ábrense praias de gran beleza como ás de Abrela, Cubelas, Portonovo e o Torno,  e pequenos islotes como Os Farallóns ou a isla Coelleira. De cara ó leste, onde a costa vólvese máis abrupta, está a ensenada de San Cibrao , onde se ubica un dos portos industriais de máis importancia para Galicia.
     Esta comarca mostra dende o punto de vista ambiental dúas partes claramente diferenciadas: a zona da costa e a do interior, que abrangue á cunca alta do Landro, o val do Sor e a vertente norte das serras septentrionais de Galicia. Esta diversidade de habitats da lugar ó xurdimento de diferentes ecosistemas, entre os que podemos distinguir o do estuario do río Sor e os islotes costeiros, onde crian un bo número de aves mariñas.

Continúa leyendo II. 2010. FESTA PADUENSE NA MARIÑA OCCIDENTAL LUCENSE: O SAN ANTONIO VENTUROSO DA RIGUEIRA (XOVE)

II. 2010. OS CRUCEIROS DA TERRA CHÁ: FUNCIONALIDADE E INSCRICIÓNS

                                              

  OS CRUCEIROS DA TERRA CHÁ: FUNCIONALIDADE E INSCRICIÓNS.

   Publicado en “Actas do I Congreso Galego sobre “Cruceiros e Cruces de Pedra”. Colección Historia e Etnografía Galegas. Vol. L.     

     AUTOR: JOSÉ MANUEL BLANCO PRADO.

       Revista de Investigación “Etnografía”, nº 2, 2010. I.S.S.N. 1989.8541.

      WEB. https://mesondoforno.com.

     O pensador galego Castelao xa nos falaba da plurifuncionalidade do cruceiro galego na súa obra “As Cruces de Pedra na Galiza”  . Pois ben, os cruceiros e cruces chairegos cumpren ao igual que no resto de Galicia diferentes funcións, que poden ir variando en canto aos diferentes ámbitos espaciais.
     Esta diversidade de funcións, que presentan estas obras religiosas e populares, pode aparecer reflectida en inscricións nalgúns elementos do cruceiro e da cruz ou ben hai que buscarlle o seu siñificado recorrindo á tradición oral. As inscricións de máis contido adoitan estar na base por ser o elemento, que amosa unha maior espacialidade para reflectir a súa función. Nestas inscricións encontramos dúas funcións claramente definidas, que nalgúns casos poden estar relacionadas. Referímonos ao carácter devocionario e funerario das mesmas.

CRUCEIRO DAS BARREIRAS (ROUPAR) (XERMADE)

Continúa leyendo II. 2010. OS CRUCEIROS DA TERRA CHÁ: FUNCIONALIDADE E INSCRICIÓNS